Componist: Wolfgang Amadeus Mozart
Librettist:
Johann Andreas Schachtner
Première:
Zingend keren de slaven van sultan Soliman terug van een dag hard werken. Een van hen, Gomatz, betreurt zijn lot en klaagt hij dat hij niet thuishoort tussen zulke geharde misdadigers. Hij zoekt troost in de slaap.
Terwijl Gomatz slaapt, ontdekt Zaide – de favoriete slavin van de sultan in zijn harem – hem en waakt teder over hem. Ze laat haar portret bij hem achter. Gomatz is dolgelukkig als hij wakker wordt en het portret vindt. Al snel vinden de twee elkaar in de liefde. Met hulp van de bewaker Allazim die zelf ook naar een beter leven verlangt, ontsnappen ze.
De tweede akte begint met een briesende sultan Soliman. Men verzekert hem dat de ontsnapten snel weer zullen worden opgepakt, maar de sultan waarschuwt dat wanneer een trotse leeuw eenmaal is geprovoceerd, zijn edelmoedigheid snel kan omslaan in tirannie. En inderdaad: als het drietal is opgepakt en voor Soliman wordt gebracht, laat deze weten dat hij loyaliteit beloont maar ongehoorzaamheid bestraft. Zaide en Gomatz zullen worden geëxecuteerd. Zaide smeekt om genade, maar wanneer dit wordt afgewezen, keert ze zich woedend tegen de sultan en besluit ze in de dood met Gomatz herenigd te worden. Ook Allazim probeert een goed woordje voor hen te doen, maar Soliman blijft onverzettelijk en houdt vol dat Zaide en Gomatz beiden moeten sterven.
[hier houdt het Singspiel op, de derde akte ontbreekt]
Het libretto van Zaïde over twee mensen die in gevangenschap verliefd op elkaar raken en daarom samen een vluchtpoging ondernemen - een vluchtpoging die natuurlijk mislukt – raakt aan veel filosofische vragen: welke macht heeft liefde, hoe is het gesteld met de menselijke empathie en wat betekent eigenlijk vrijheid.
Mozart begon in 1779 aan Zaide, een directe opdracht was er niet. Mogelijk de belangrijkste aanleiding voor het schrijven van dit Singspiel was het nieuws dat keizer Jozef II in Wenen een nieuw Duits operagezelschap oprichtte. Leopold Mozart schreef onmiddellijk een brief aan zijn vriend Franz von Heufeld, die hem meedeelde dat de keizer al Gluck en Salieri had om Italiaanse opera’s voor hem te schrijven, maar dat het indienen van een Duitse opera door Wolfgang voor het nieuwe gezelschap wellicht kansen voor hem zou kunnen bieden in Wenen. Aanvankelijk met tegenzin – want het was ongehoord dat een componist van naam een opera componeerde zonder enige garantie op uitvoeringen of betaling – ging Mozart aan de slag met het kiezen van een onderwerp, samen met librettist Johann Andreas Schachtner, de oude familievriend en hoftrompettist van Salzburg.
Mozart had de eerste vijftien nummers - vermoedelijk de eerste twee van de drie geplande aktes - van Zaide op papier gezet, toen hij de opdracht kreeg om een nieuwe opera voor München te schrijven. Het succes dat hij met deze opera, Idomeneo had, gaf de doorslag: Mozart vertrok uit Salzburg en vestigde zich in Wenen. Aan het afronden van Zaide is hij nooit meer toegekomen.